Friday, February 19, 2016

"NGẪU HỨNG ĐỜI" TẬP THƠ CỦA PHAN HUY HÙNG (sách do Diễn đàn Văn chương & Cuộc sống liên kết in ấn xuất bản)

 Bàn về tác phẩm “Lùi lại tuổi thơ”

Trong chu trình tiến hóa, chuyển luân của vạn vật, của đất trời, của bầu vũ trụ này, mọi sự vật, sự việc diễn tiến dù có lặp lại như một quy luật thì cái điểm căn bản lặp lại ấy cũng không bao giờ, và không thể trùng khít lên nhau giống như đường dịch chuyển của các bánh răng kim loại đang kiên trì vận hành theo chu trình lặp lại trong lòng chiếc đồng hồ truyền động lực quay cho các cây kim báo thời khắc, tuần tự lướt qua các vị trí y như cũ – các con số mốc định lượng cho quãng thời gian giờ, phút, giây.  Cuốn “La musique et les musiciens” của Albert Lavingnon chủ về thuyết của sự phát triển theo đường xoáy ốc của nghệ thuật, có dẫn giải rằng: “Sự tiến triển của nghệ thuật qua các thế kỷ có thể tượng bằng một đường xoáy ốc tiến lên, mỗi một vòng thì lại xoay đến một chỗ giống nhau theo bình diện thẳng nhưng theo chiều cao khác nhau, và cứ theo lên một điểm ở trong cõi vô cùng tận, tức là “lý tưởng””… Thử dùng ánh sáng của thuyết ấy phổ lên trường thời gian nghệ thuật thơ, (như một phái sinh hữu lý của nghệ thuật nói chung), nhằm minh định quan điểm thời gian của Phan Huy Hùng qua bài thơ “Lùi lại tuổi thơ” xem sao nhé!
Cảm thức về thời gian trong bài thơ, được tác giả ngầm mặc định qua /bằng một quãng thời gian (vật lý) trong cuộc đời một con người, với định điểm tuổi thơ như đặc trưng cơ bản xác định dấu mốc tồn tại của con người giữa trời đất thiên nhiên. “Lùi lại tuổi thơ” như tiêu đề bài thơ đã xác quyết bao gồm hai tầng nghĩa đen và nghĩa bóng, nếu quy về hệ thời gian vật lý, rõ ràng tất cả đều phi logic và phản khoa học!  Bởi, bản chất tự nhiên của bậc ông bà, cha mẹ nào khi sinh hạ và nuôi dưỡng con cháu, cũng mong muốn cho con mình nhanh qua giai đoạn ấu thơ để hướng đến sự trưởng thành cả về tâm, sinh lý, đó cũng là niềm tự hào của các ông bố, bà mẹ khi kể về con cháu mình đã luôn hãnh diện rằng “con tôi đã trưởng thành” như một tổng kết nhanh, đầy viên mãn cho thiên chức làm ông bà, cha mẹ (tất nhiên mức độ ấu thơ, trưởng thành, già cả đều trong diện phổ quát của tiêu chí xã hội đương thời)! Vậy phải hiểu thế nào cho phù hợp tiêu đề “Lùi lại tuổi thơ” khi tác giả đã chủ ý trưng ra như một định đề, rồi tập trung kiến giải bằng các góc độ lý trí.
Rõ ràng một tác phẩm thơ, với thiên tính nghệ thuật, tất không thoát hay chịu đứng ngoài vùng chiếu sáng của mỹ học, của triết học sáng tạo! Và khái niệm quãng thời gian tuổi thơ đã được tác giả định hình, định lượng và định tính (hình tượng hóa: “Tôi ẵm tuổi thơ tôi”) từ hai khổ thơ đầu, như dự báo cho sự ra đời một số phận thơ, một nhân vật “Tôi” đầy cá tính, với hàm lượng thông tin dày đặc, liên tiếp tựa lớp lớp sóng dồi qua các lớp ngôn từ, thi ảnh:
Tuổi thơ tôi
              vương
                        làn môi cháu nhỏ
Khóc - cười
    cũng đẹp
        tự nhiên
                đời...
Tôi ẵm tuổi thơ tôi
          bước qua triền sóng gió
      không ánh sầu, tiếc nuối
                                      rưng rưng…
Ta hãy thử hướng sự chú ý của lý trí về khoảng dao động, biến đổi du dịch của quãng thời gian tuổi thơ, để nắm bắt cái cơ chế của sự dịch chuyển từ thời gian vật lý thuần túy sang thời gian nghệ thuật qua phép tu từ phá vỡ cấu trúc câu của ngôn ngữ thông thường (Tuổi thơ tôi vương làn môi cháu nhỏ), tạo điểm nhấn cho động từ “vương” đóng vai trò một nhịp cầu chuyển tải, nối hai đơn vị từ phiếm chỉ hai chủ thể khác nhau, hai hình ảnh thơ khác nhau, vào một mối liên kết chặt chẽ, đầy đủ (“Tuổi thơ tôi” là một trạng thái tồn tại biểu đạt một quãng thời gian vật lý, có sự khởi đầu và kết thúc xác định, và tất nhiên vô hình).
Và cấu trúc nhịp điệu (Tôi ẵm tuổi thơ tôi bước qua triền sóng gió không ánh sầu, tiếc nuối rưng rưng)…thành (Tôi ẵm tuổi thơ tôi/ bước qua triền sóng gió/ không ánh sầu, tiếc nuối/ rưng rưng)… như âm vọng đôi hồi thở than của một trạng thái tâm hồn đang đắm chìm trong hoài niệm, và chiêm nghiệm xa xót: “Tôi ẵm tuổi thơ tôi”, phút chốc đã hóa thân vào hệ thống biểu tượng, khả thể, có thể nhìn nhận và cảm nhận, ước định được các chiều kích không - thời gian của nó, bằng các giác quan con người, nhờ động từ “ẵm” được đặt trước cụm từ “tuổi thơ tôi”,  tự nhiên, không bị cảm giác khiên cưỡng hay áp đặt chủ quan chi phối. Bằng các thủ pháp biến đổi cấu trúc câu và nhịp điệu câu, ranh giới thời gian vật lý và thời gian nghệ thuật đã được làm mờ, cái “tuổi thơ tôi” giờ đây đã mang một trọng trách nghệ thuật như một trung tâm đặc thù, lý giải cho cái phi tự nhiên mà tiêu đề bài thơ đã định ra, đồng thời đảm trách vai trò của một tiên đề, dẫn dắt cảm thức thời gian trong mạch thơ đang phát triển, hướng về thiên tính nghệ thuật:
Thấm thoắt mưa nắng bão bùng
Bụi thời gian ầm ã
Cuốn tôi về
            tuổi thơ hôm nay
Hình ảnh “Bụi thời gian” sẽ là thừa thãi khi đi trước nó là các hình ảnh mưa nắng, bão bùng với đủ chức năng định hình, định tính, định lượng. Và tất nhiên, thi ảnh này chưa hẳn thuộc về sáng tạo, bởi trước đó, đã có một số tác giả thơ đã sử dụng đắc địa như một sự đổi mới về mặt ngôn ngữ (“Mạt thời gian lấm tấm chảy qua đầu – thơ Nguyễn Thánh Ngã); (Cọc thời gian ngàn năm treo bóng nước ngược dòng thuyền con – Đêm linh diệu – Dương Tử A) thì rõ ràng, tính sáng tạo kỳ vọng nơi siêu biểu tượng “thời gian” trong trường hợp này rất dễ bị hòa trộn vào dòng chảy chung của tư duy tiếp nhận ngôn ngữ thơ thường hằng nếu không có sự đột phá, hay làm mới tạo dấu ấn (về mặt khái niệm, hoặc ngôn ngữ) để vượt qua rào cản cố hữu (tính dễ bị trơ, mòn về xúc cảm của hệ thống siêu biểu tượng). Xét ở tổ hợp “Bụi thời gian ầm ã…”, khi biểu tượng “Bụi thời gian” song hành tồn tại với cụm từ tượng thanh “ầm ã” đã nghiễm nhiên trở thành một tổ hợp từ, tác dụng định danh cho một khái niệm mới về mặt ngôn ngữ cho một quãng thời gian, ám chỉ một dòng xoáy, một cơn bão (tâm trạng) đang xuất hiện hay sẽ xuất hiện, tạo được dấu ấn lạ cho cảm thức về thời gian.
Đến đây, khái niệm ngôn nghĩa của hai chủ thể “tuổi thơ tôi” và “tuổi thơ hôm nay”, đã có đủ dữ liệu để ta có thể đi đến sự thống nhất mà không hàm hồ về cặp đôi biểu tượng đã xét đã có chung những đặc trưng cơ bản tương đồng về định tính (vô tư, trong sáng, vị kỷ), định lượng (cùng chung điểm xuất phát và chung quãng thời gian (vật lý, quy ước) cho cuộc đời một con người tính đến khi trưởng thành, cũng tương tự như vòng tròn của quy luật phát triển tự nhiên sinh - lão - bệnh - tử của đời người, tức đã có sự lặp lại, trùng lên nhau (cùng giai đoạn tuổi thơ). Riêng yếu tố không gian thì có sự khác biệt hẳn, bởi giữa hai biểu tượng, đã nghiễm nhiên tồn tại (tính từ thời điểm xuất hiện “tuổi thơ tôi” cho đến “tuổi thơ hôm nay”) là biên độ đủ lớn về không gian (hôm qua và hôm nay), vì thế “tuổi thơ hôm nay” sẽ mang dáng dấp của một chủ thể mới, một đối tượng độc lập ngoài bản thể “tôi”. Có nghĩa, nó, cái “tuổi thơ hôm nay” tuy đã được tiên liệu trước, nhưng vẫn bất ngờ bởi cơn bão tâm trạng vừa quét qua, “cuốn” phăng chủ thể xúc cảm đặt vào đúng cái vị trí ngày xưa trong cuộc đời, nhưng khác biệt hẳn về không gian sinh tồn để thực hiện một chu trình mới phát triển cao hơn.
Vòng lặp nghệ thuật (có thể ngoài ý thức chủ quan của tác giả khi sáng tạo) đã hoàn toàn lộ diện với mối liên hệ nhân - quả, cùng hai tầng nghĩa cơ bản giống nhau của hai biểu tượng, nhưng về mặt xúc cảm rõ ràng “tuổi thơ tôi” phải là tiền đề cho “tuổi thơ hôm nay” neo bám phát triển, có “tuổi thơ tôi” thuộc miền quá khứ, mới có “tuổi thơ hôm nay” thênh thênh hiện tồn.
Dù chẳng được...
        vẫn khôn nguôi mơ ước
Tuổi thơ ơi
            hãy cùng tôi
                      lùi lại ngày xưa...
 Vấn đề chính mà người dẫn giải nhắm tới, là vòng xoắn ốc nghệ thuật mà biểu tượng “tuổi thơ” dù vô tình hay hữu ý đã manh nha chạm đến. Giả thiết sâu hơn nữa, khi cái vòng lặp đó cứ diễn tiến đều đều, tuần tự như một chu trình phổ quát cho cõi người, trong một mặt phẳng không - thời gian, thì hà tất phải đem bài thơ “Lùi lại tuổi thơ” mà mổ xẻ phân tích làm gì, hoặc giả tứ thơ chỉ ẩn tình, đề cập hay gợi nhắc đến sự hoài niệm nuối tiếc “tuổi thơ” trong đời vừa vụt trôi qua, tất chẳng đáng bàn thêm. Nhưng tác giả đã dự liệu:
Tuổi thơ ơi
            hãy cùng tôi
                      lùi lại ngày xưa...
Rõ ràng sau cái vòng lặp nghệ thuật vừa phôi thai định hình, thì biểu tượng “tuổi thơ” của khổ thơ cuối, có tác dụng dung hòa cả hai biểu tượng như mặc định văn bản, đồng thời cũng là biểu tượng  thừa hưởng trọn vẹn xúc cảm sáng tạo của “tuổi thơ tôi” và “tuổi thơ hôm nay”. Về mặt nghệ thuật, có thể khẳng định đó chính là biểu tượng phái sinh từ quá trình giao thoa, của hai biểu tượng tiên đề, và khoảng cách không gian nghệ thuật cần thiết để tồn tại như một thực thể độc lập vẫn là điểm sáng hội tụ của hai biểu tượng trước.
Phải chăng cái vòng xoáy ốc nghệ thuật lại được bắt đầu lặp lại nhưng vói một chu trình mới hơn, cao hơn chính là cái khát khao đến cháy bỏng của đời người khi đã trôi đến gần cuối dốc cuộc đời - Khát khao tìm lại ngày xưa… qua lăng kính tuổi thơ?!

Hà nội 9.2015
TRẦN VĂN TỘC