Tuesday, April 16, 2013

3. Tình cảm anh - chị - em



3. Tình cảm anh - chị - em 



Bên cạnh mối quan hệ tình cảm ông bà, cha mẹ, vợ chồng, thì mối quan hệ tình cảm giữa anh chị em ruột thịt trong cùng một gia đình luôn là mối liên hệ tình cảm thắm thiết, thiêng liêng, bởi từ ấu thơ họ đã lớn lên cùng nhau, chơi đùa cùng nhau, sẵn sàng chia sẻ, thấu hiểu vui buồn, coi nhau như những người bạn trung thành. Qua sự dạy dỗ của ông bà, cha mẹ trong gia đình, anh, chị, em còn có nghĩa vụ luôn ở bên nhau, chăm sóc đùm bọc nhau khi cha mẹ vắng nhà, và có bổn phận trách nhiệm giúp đỡ nhau trong cuộc sống.
Với gia đình đông con, trẻ em được sống trong tình cảm vỗ về, nâng niu thân thiết  của ông bà, cha mẹ và anh chị lớn, mối tình cảm an hem, chị em được thiết lập trên phương diện bình đẳng giữa trẻ em với trẻ em, trong sự giám sát hướng dẫn của ông bà, cha mẹ có tác động qua lại, phản ánh mức độ và quá trình hình thành mối liên kết tình cảm bền vững của đứa trẻ đối với từng người anh, chị, em.
 Ví dụ trong thực tế cuộc sống, có nhiều gia đình, anh chị em trong nhà xung đột đến nỗi không nhìn mặt, thậm trí từ mặt nhau chỉ vì bất đồng quan niệm sống hay chút lợi ích bản thân. Nguyên nhân có thể xuất phát từ tính cách của mỗi người, ai cũng tự đề cao mình quá mức, không có sự nhường nhịn, dẫn đến thói tham lam, ích kỷ. Nhưng một phần quan trọng từ chính cách giáo dục của cha mẹ khi các con còn nhỏ, cha mẹ thường không để ý cách giao tiếp của con cái họ hàng ngày. Khi thấy các con tranh giành, cãi lộn nhau hay có những biểu hiện của tính tham lam, ích kỷ, không biết chia sẻ, ông bà, cha mẹ đã không nhận ra và cho rằng tính con trẻ vậy, chiều và mắng mỏ qua loa, chưa có cách uốn nắn và cách nhìn nhận nghiêm túc để dạy con trẻ cho phù hợp, những điều đó đã ảnh hưởng sâu sắc tới tính cách sau này cho con cái và hậu quả là tình cảm anh chị em giữa con cái bị rạn nứt, dẫn tới đấu đá nhau chỉ vì quyền lợi của bản thân. Mối quan hệ tình cảm anh chị em tốt đẹp phải được hình thành ngay từ nhỏ, phần lớn do ông bà, cha mẹ  khuyên bảo, dạy dỗ cho đến khi trẻ tự nhận thức được mối quan hệ anh chị em của mình là thiêng liêng, chúng sẽ tự thấy có trách nhiệm gắn bó với nhau, yêu thương nhau, và liên tục phát huy, duy trì tình cảm ruột thịt của mình.
Như vậy, mối quan hệ tình cảm anh, chị, em trong gia đình, về bản chất là ảnh hưởng lẫn nhau giữa các cá nhân để trải nghiệm trau dồi và học hỏi những kinh nghiệm sống, ứng xử với xã hội. Quan hệ gắn bó tình cảm giữa anh chị em là sâu sắc, nồng thắm và lâu dài, nhất là mối thâm tình giữa chị gái, em gái trong gia đình, ở họ thường có mối quan hệ tình cảm mật thiết, keo sơn gắn bó hơn, dễ tìm thấy sự đồng thuận ở nhau hơn anh em trai bởi từ thuở ấu thơ họ đã cùng nhận được sự chăm lo rèn dũa công việc nữ công gia chánh do người mẹ truyền dạy. Hơn nữa do thiên chức làm mẹ và bản năng phụ nữ trong người con gái vốn mạnh mẽ, xu hướng được chăm sóc người thân thích, ruột thịt qua công việc nội trợ, bếp núc khác hẳn với anh em trai. Ngay từ nhỏ, chị em gái thường hay rủ rỉ tâm sự, nô đùa cùng nhau hơn và cũng hiểu nhau hơn trong cách thức ứng xử tình cảm, với bản tính hướng nội, họ có thể chia sẻ cho nhau mọi thứ từ công việc trong nhà, đến công việc đồng áng, thậm chí từ những câu chuyện riêng tư thầm kín nhất của mình, họ cũng có thể san sẻ cho nhau và nhanh chóng tìm thấy sự đồng cảm nơi tâm hồn.
Trong chuyện hôn nhân xưa, có không ít hiện tượng hai chị em ruột cùng lấy một người chồng với quan niệm “sảy mẹ bú dì”, làm lẽ chồng của chị thì con cái trong gia đình do người chồng sinh ra đều là ruột thịt của họ, khi lấy chung chồng thì nguy cơ bị chia sẻ kinh tế và quyền lực cho người ngoài sẽ không tồn tại. Trong xã hội hiện đại, khi hôn nhân gia đình đã được luật hoá, một vợ, một chồng duy nhất được pháp luật công nhận và bảo vệ thì hiện tượng hai chị em chung sống với một người chồng là hoàn toàn không thể chấp nhận, nếu có xảy ra thì chỉ là hãn hữu và bị xã hội coi như một sự vi phạm đạo đức sống, tha hoá nhân cách, bởi với tư duy người con gái lớn lên lấy chồng là mong muốn tìm cho mình một mái ấm gia đình riêng và quyền làm chủ cái gia đình ấy chỉ duy nhất là của hai người chồng và vợ, quan niệm sống “anh em kiến giả nhất phận” cũng góp một phần làm minh bạch và tạo giới hạn nhất định giữa hai chị em gái và người chồng của chị (hay em), ngay cả trong tình yêu đôi lứa trước hôn nhân cũng vậy. Mối quan hệ tình cảm chị em gái hình như trong thơ hiện đại cũng ít được đề cập và khi được đề cập đến thường là những bi kịch nội tâm, khai thác sâu sự mâu thuẫn tình cảm và nghịch lý của tình yêu hơn là khía cạnh đạo đạo đức:
Xưa thì chị, nay thì em
Phải duyên chồng vợ nối thêm tơ hồng
Được lúa lúa đã gặt bông
Được cải cải đã chặt ngồng muối dưa
Mặn mà cũng khác ngày xưa
Bâng khuâng như chửa bao giờ bén duyên.
Gần được ấm, xa được êm
Biết thì ruộng hoá cũng nên mùa màng
Cái giần vục phải cái sàng
Xui cho hai đứa nhỡ nhàng gặp nhau.
Lá bùa từ thuở Mỵ Châu
Lá bài Trọng Thuỷ còn đau đến giờ
Tình yêu một mất mười ngờ
Khiến cho biển cứ khuất bờ trong nhau
Cái phận trước cái duyên sau
Nào ai tính được dài lâu với trời
Khi vui muốn có một người
Khi buồn muốn cả đất trời hoà chung
Đã từ hai mảnh tay không
Kể chi mẹ ghẻ, con chung, chồng người
Dở dang suốt nửa cuộc đời
Bỗng dưng hiện một mặt trời trong nhau.
Chị thản nhiên mối tình đầu
Thản nhiên em nhặt bã trầu về têm.
(Chồng chị - chồng em – Đoàn Thị Lam Luyến)
Tình cảm anh em trai trong gia đình là sâu nặng, bởi ngoài tính huyết thống còn có quy định của dòng tộc và có thể có ảnh hưởng của tính di truyền tự nhiên từ tổ tiên xa xưa, mỗi người con trai là một chiến binh, có trách nhiệm bảo vệ lãnh địa sinh sống của gia đình, bộ tộc, vai trò con trai trưởng có quyền uy định đoạt mọi thứ thay thế vai trò người cha khi cha mẹ đã trăm tuổi, hoặc già yếu. Sự biểu hiện tình cảm giữa anh em trai tuy không mật thiết như chị em gái, nhưng có tính ổn định lâu dài qua sự đoàn kết nhất chí cao nhất trong công việc bảo toàn gia phong gia đạo. Khi trong gia đình, vì một lý do nào đấy mà người em trai (hay anh trai) mất mà chưa kịp xây dựng gia đình riêng (hay đã có gia đình riêng mà không có cháu trai để lo việc thờ cúng hậu sự), thì người anh (hay người em) theo thứ bậc từ cao đến thấp phải có trách nhiệm cúng giỗ hương hoả:
Lời văn sớ quện hương trầm
Anh cúng giỗ em ngày thương binh liệt sĩ
Kiêu hãnh tình em máu đỏ dâng đời
Em của anh ơi!
Cả dân làng nhớ thương em
Ngày khởi hành chống Mỹ
Mẹ chúng mình nghèo cùng đinh hát lời bình dị:
“Sống để làm người vì nước vì dân”
Lời hiếu trung ngấm đỏ tuổi xuân
Tình non nước dâng đầy khí huyết
Anh em mình gia đình đặc biệt
Bốn chàng trai cùng binh nghiệp vào Nam
Mỗi đứa một khu, một chức, một hàm
Leo bộ Trường Sơn rừng thiêng nước độc
Bom đạn quân tử thần tàn khốc
Nước suối cầm hơi em vẫn phi thường
Vượt đạn bom cõng bạn qua đường
Em dũng cảm kiên cường oai hùng khẳng khái
Vì Tổ quốc mẹ hiền thiêng liêng vĩ đại.
Năm Mậu Thân!
Em nằm lại chiến trường
Anh cả nhà mình quằn quại trọng thương
Còn em út, Dũng Sĩ rồi, sao mất tích.
Đạn bom vùi hay rơi vào tay địch
Mười mấy năm trời chẳng thấy em đâu
Xót mình anh gánh nặng nỗi đau
Qua khói lửa may sống thành cán bộ.
Hỏi đất trời đời người ta có số?
Phận rủi may sướng khổ có bù trì
Kìa tuổi xuân năm tháng vẫn trôi đi
Em yên nghỉ! Trang sử vàng ghi công em mãi mãi
Tổ quốc anh hùng – máu sương đọng lại
Dân tộc mạnh giầu càng nhớ ngày cúng giỗ hồn em.
(Cúng giỗ em - BBT)
Tình cảm anh em trai ở mức độ thể hiện sự quan tâm tới nhau cũng khác cách thức biểu lộ của chị em gái. Nếu chị em gái lấy việc thủ thỉ tâm sự để sẻ chia tình cảm của mình, thì ở anh em trai là những hành động quan tâm thiết thực đến đời sống vật chất, tình thương của anh em trai thường là san sẻ gánh nặng cho nhau trong cuộc mưu sinh, từ miếng cơm manh áo cho đến sự học hành, công việc:   
Vốn mình nghèo đói cùng đinh
Rừng thiêng xó chợ hiểu mình tủi thân
Bây giờ được tuyển công nhân
Anh nghèo em có chia phần hát ca.
Chuyển thư phát báo gần xa
Sớm khuya giúp việc một bà tên: Lan
Đói cơm no lệ trái oan
Trăng sao làm bạn không màn - ngủ sân.
Đời anh quen cảnh thân trần
Một quần áo ướt phơi phần ngày mai
Gọi là quần áo cho “oai”
Mẹ vá tài giống “Vảy tê tê”.
Bây giờ anh đã có nghề
Hai mươi đồng/ tháng lỡ chê sao đành
Trừ ăn hết sạch sành sanh
Nhân viên bưu điện chưa thành nhân viên.
Sớm trưa bớt nghỉ - kiếm tiền
Dọn mươi nhà xí quét liền chợ công
Có ngày cũng được ba đồng
Góp vào chữa bệnh mẹ mong con về.
Mẹ khuyên con cố học nghề
Vượt qua nghèo đói con thề làm nên
Tiếc rằng chiến sự triền miên
Đường dây bưu điện bám liền đạn bom.
Tuổi xuân vì nước sắt son
Mai về anh quyết vuông tròn “giầu sang”
Nếu thành liệt sỹ vẻ vang
Hồn thiêng vẫn độ giầu sang giúp đời.
(Được tuyển công nhân - BBT)
Qua khảo sát một số tập thơ của các tác giả thơ hiện đại, đặc điểm dễ nhận thấy là các tác giả ít quan tâm khai thác mối quan hệ tình cảm giữa anh chị em ruột thịt với nhau và mối quan hệ tình cảm này nếu được đề cập đến trong tác phẩm đều phản ánh lại một nghịch lý của đời sống, hay một hiện tượng tri ân tri ngộ mà thôi. Thơ dân gian, mối quan hệ anh chị em ruột được phản ánh chi li và khúc triết mang những đặc điểm tiêu biểu của tính cách Việt Nam, đó là sự yêu thương, đùm bọc, gắn bó, chở che, sum vầy, quấn quýt, và phát triển theo hướng bình đẳng với nhau.
Anh em như thể chân tay
     Như gốc với rễ như cây như cành.
Anh thời phải thuận đạo anh
     Em thời hiếu đễ mới đành đạo em.
Sống trong cùng một gia đình, giữa cộng đồng làng xã, với các ràng buộc khắt khe của thiết chế xã hội, của yếu tố luân lý đạo đức trong gia phong, gia đạo quy định, mối quan hệ tình cảm anh em là quan hệ lại qua bình đẳng với nhau, và yếu tố máu mủ huyết thống là căn bản để gắn kết, xiết chặt tình cảm trong cuộc sống theo lẽ tự nhiên là bảo vệ nhau, nâng đỡ cho nhau phát triển, tư tưởng “đông anh đông em” trở thành mơ ước của nhiều người:
     Muốn cho lắm cội nhiều cành
     Muốn cho lắm chị nhiều anh cậy nhờ.
Mối quan hệ tình cảm anh em mật thiết gắn bó không chỉ là những biểu hiện khi còn ấu thơ, còn sống trong cùng một mái nhà dưới sự chở che, đùm bọc của cha mẹ, mà nó còn đòi hỏi ở bản thân mỗi người trong cuộc sống hàng ngày, khi đã trưởng thành, ngoài trách nhiệm luân lý quy định thì tình thương yêu chân thành cũng rất cần thiết:
     Anh em như chân với tay
     Rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần.
Sự ràng buộc của mối quan hệ anh em cũng rất quan trọng, thơ dân gian đã đúc kết và đẩy cao vai trò của sự ràng buộc huyết thống trong mối quan hệ tình cảm anh em lên trên mọi mối quan hệ xã hội khác:
     Anh em như chân với tay
     Như chim liền cánh như cây liền cành.    
Anh em xích mích bất đồng, sẽ ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển của tình cảm gia đình, tộc họ, và vi phạm vào phạm trù của quy chuẩn đạo đức xã hội như bất hiếu, bất nghĩa. Khi anh em lục đục, cha mẹ sẽ không tránh khỏi sự buồn lòng, ấy là đã phạm vào chữ hiếu. Anh em tranh hơn, tranh thiệt dẫn tới chia bè, chia phái khơi sâu mối mâu thuẫn gia đình, tộc họ từ đó hình thành các khối chia rẽ mất đoàn kết nội tộc mang tội với tổ tông, là phạm vào chữ nghĩa:
     Anh em nào phải người xa
     Cùng chung bác mẹ một nhà cùng thân
Yêu nhau như thể tay chân
Anh em hòa thuận hai thân vui vầy.
Thấu triệt được đạo làm con trong gia đình thì mối quan hệ tình cảm anh chị em ruột sẽ hòa thuận, khi ấy sợi dây neo tình cảm sẽ càng bền vững, dù có bị không gian, thời gian làm xa cách thì sợi tình cảm ấy vẫn không thể dứt:
     Nhớ chị, cơm chẳng buồn ăn
     Chống đũa, chống bát thở dài chị ơi!
Quy luật cuộc sống, “sống mỗi người một nhà, chết mỗi người một mồ”, khi nhỏ, anh chị em ruột quấn túm bảo vệ nhau “như măng ấp bụi”, nhưng khi lớn lên, mỗi người đều phải tự lập, xây dựng gia đình riêng và dồn hết tâm sức cho gia đình của mình.
Bé thì đùm bọc lấy nhau
     Đến khi cả lớn, ai hầu ấy ăn.
Khi ấy, anh chị em ruột không thể có quan hệ khăng khít như thời còn ở chung với cha mẹ đẻ, nên sắc thái tình cảm trong mối quan hệ anh em khi này là “kiến giả nhất phận", nhưng cũng không vì thế mà anh em mất đi sự ràng buộc trách nhiệm với nhau, nhà thơ dân gian đã lường trước sự việc và chỉ ra nguyên nhân cơ bản:
Chị em hiền thật là hiền
Chỉ vì đồng tiền mà mất lòng nhau.
Số phận mỗi người khi lớn lên mỗi khác, phụ thuộc sâu sắc vào gia cảnh và điều kiện sống (nhà chồng nếu là chị em gái), hoặc năng lực tổ chức cuộc sống của mình (anh em trai), khi ấy vấn đề kinh tài là cốt lõi của sự phân biệt sự khác nhau về điều kiện sống của mối quan hệ này. Vì sự lầm lẫn không phân biệt được sự ràng buộc tình cảm và ràng buộc kinh tế của mối quan hệ tình cảm ruột thịt là khác nhau nên nhiều người ỷ vào gia thế của mình mà sinh tà ý coi thường, xa lánh anh em ruột thịt:
     Chị em ruột rà mà ra
     Chị giàu em khó hóa ra người ngoài.
Bản chất của người Việt là trọng tình, tín nghĩa, không có sự phân định rạch ròi trong vấn đề quan hệ giữa tiền bạc và tình cảm, lại nặng về hình thức giao đãi, lấy sự chủ quan cảm tính của mình để làm thước đo mọi giá trị cuộc sống, nên khi gặp phải sự tính toán chi li, rành mạch thì thường bị “dị ứng”:
     Chị em nắm nem ba đồng
     Muốn ăn thì bỏ sáu đồng mà ăn.
Lòng đố kỵ có nguyên nhân xuất phát từ sự trọng thị bạc tiền, của cải gia sản cũng góp phần làm suy yếu mối quan hệ tình cảm giữa các anh chị em trong gia đình, hoặc làm méo mó biến dạng chính mối quan hệ tình cảm đó, thơ dân gian đã phản ánh rất sâu sắc:
     Anh em chín họ mười đời
     Hai người cùng có chẳng rời nhau ra
     Chị em cùng khúc ruột ra
     Kẻ giàu người khó họ xa tám đời.
Tình cảm và tiền bạc là hai mệnh đề cần phải thỏa mãn sự phân định rạch ròi cho sự gắn bó khăng khít và bền vững của mối quan hệ tình cảm anh chị em, ngoài yếu tố trách nhiệm trong gia đình và luân lý đạo đức xã hội. Từ đó, mỗi cá nhân cần phải tự điều chỉnh nhận thức của mình với vấn đề tiền bạc và tình cảm, cần có sự minh định rạch ròi, chi tiết và bình đẳng để không bị vật chất chi phối, lấn lướt đi phần tình cảm thiêng liêng nhất trong tâm hồn mỗi con người. Trên cơ sở đó sẽ có cái nhìn nhân bản hơn về mối quan hệ tình cảm của mình với các anh chị em và với xã hội thật sự lành mạnh.  

(Xem tiếp bấm vào đây)